تاریخ: ۱۵:۱۷ :: ۱۳۹۶/۰۸/۲۵
شيعه در قرآن

بسمه تعالی دکتر سید محمد ساداتی نژاد یکی از مباحث مهمی که هر شیعه نیاز است تا نسبت به آن اطلاع و آگاهی داشته باشد، آن است که سابقه شیعه چیست و این واژه از کجا آمده است. خصوصاً با توجه به اینکه یکی از منابع مهم اسلامی، معجزه جاویدان یعنی قرآن است، نیاز هست تا به بررسی این […]

بسمه تعالی
دکتر سید محمد ساداتی نژاد
یکی از مباحث مهمی که هر شیعه نیاز است تا نسبت به آن اطلاع و آگاهی داشته باشد، آن است که سابقه شیعه چیست و این واژه از کجا آمده است. خصوصاً با توجه به اینکه یکی از منابع مهم اسلامی، معجزه جاویدان یعنی قرآن است، نیاز هست تا به بررسی این سابقه در قرآن کریم پرداخته شود و اینکه آیا این واژه در قرآن آمده یا
خیر و اگر به کاررفته، منظور از این واژه در قرآن کیست و به چه کسی یا چه کسانی اطلاق شده و آیا دارای بار مثبت یا منفی بوده است.
در خصوص پیگیری مفهوم شیعه در قرآن باید به دو نکته توجه نمود:
الف- واژگان مضیق: که منظور نویسنده از این عبارت، خود واژه شيعه و مشتقات آن است
ب- واژگان موسع: که منظور از آن کاربرد واژه ایمان و مؤمنین و مشتقات آن در قرآن است که طبق بیان تفسیری،هرجایی که این واژه ها بکار رفته، منظور امیرالمؤمنین علی (ع) و شیعیان وی هست. مرور قرآن، نشان می دهد که واژه شیعه و مشتقات آن در قرآن بکار رفته است. كلمه شيعه، در ۴ نوبت در قرآن آمده است. ولي اگر مشتقات این کلمه را نیز در نظر بگیریم،
واژه شیعه و مشتقات آن درمجموع، ۱۲ بار در قران بكار رفته است. توجه به این نکته مهم است که خود كلمه شيعه در قران،به ۲ معنا بکار رفته است. هم به معناي پيرو شخصیت های بزرگ و پيامبران بكار رفته و هم به معناي پراكندگي و تفرقه و اختلاف بكار رفته است. هر جا به معنای پيرو، بکار رفته، بار مثبت دارد و هر جا به معنی تفرقه بکار رفته، بار منفي دارد.
این موارد ۱۲ گانه به شرح ذیل هست:
الف- ۴ موردی که کلمه شیعه به کاررفته است:
الف ۱– شیعه به معنای پیرو: ١- وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَِبْراهِیمَ إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ:(صافات ٨٣- ٨٤) يعني از شيعيان حضرت نوح و كساني كه در اصول دين با او همراه بود، ابراهيم بود. در اینجاشیعه به معناي پيرو و نگهدار مكتب و اعتقاد حق هست.
۲ و – ۳ بکار رفتن واژه شیعه در سوره قصص آیه ۱۵ که ۲ بار که خداوند می فرماید وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أهَْلهَِا فَوَجَدَ فيِهَا رَجُليَْنِ يقَْتَتِلَنِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا
مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الذَِّي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الذَِّي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إنِهَُّ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ که در اینجا واژه شیعه ۲ بار بکار رفته
است و در هر دو مورد به معناي پيرو و دوست حضرت موسي آمده است.

الف- – ۲ شیعه به معنای گروه و دسته که نشان تفرقهو پراکندگی است:
۴ -ثمَُّ لنََنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَةٍ أیَهُُّمْ أشََدُّ عَلىَ الرَّحْمنِ عِتِیًّا:(مريم ٦٩) كه بدان معنا است که از هر گروه و دسته ای،آن گروه را که بیشتر نسبت به خداوند مهربان سرکشی
کرده باشد، بیرون می کشیم. در اینجا شیعه به معناي فرقه و گروه هست.
ب- موارد ۸ گانه دیگر که از مشتقات واژه شیعه است
۵ -سوره انعام، آيه ۶۵ که خداوند می فرماید قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلي أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْکُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلکُِمْ أوَْ يلَبْسَِکُمْ شِيَعا وَ يذُيقَ بعَْضَکُمْ بأَسَْ بعَْضٍ انظُْرْ کَيْفَ نصَُرِّفُ الْياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُون که خداوند از قدرت خود در دسته دسته کردن نوع بشر صحبت می کند.
۶٫- سوره ي انعام، آيه ۱۵۹ که می فرماید إِنَّ الَّذينَ فَرَّقُوا دينَهُمْ وَ کانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ في شَيْ ءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَي اللَِّ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا يَفْعَلُونَ که از كساني ياد ميك‌ند كه مذهبشان را منشعب كرده و گروه های متمايز و متفاوتي گرديدند.
۷ -سوره ي قصص، آيه ي ۴ که فرعون را خطاب قرار مي دهد كه متکبرانه بين مردمش اختلاف و جدايي انداخت: ان فرعون علا فی الارض وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً.
۸ – سوره قمر، آيه ۵۱ در مورد مشركان که می فرماید وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ. اینکه هم مسلکان انها را نابود کردیم و آیا پند گیرنده ای هست.
۹ -از سوي ديگر در سوره حجر، آيه ۱۰ می گوید أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الَْوَّلِينَ؛ ما پيش از تو پيامبراني در ميان امتهاي نخستين فرستاديم.
۱۰ – سوره نور آیه ۱۹ که خداوند می فرماید اِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا… که تشیع مشتق از فعل «شاع، يشيع » به معناي گسترش يافتن، پراكندن،فاش ساختن، شناساندن و شناخته شدن است و این تعبیر،همین یکبار در قرآن آمده است.
۱۱ -سوره سبا آیه ۵۴ که خداوند کلمه اشیاع را بکار برده و می فرماید: و حیل بینهم و بین ما یشتهون کما فعل باشیاعهم من قبل که در اینجا اشیاع به معنای جناحها،
جوامع و افرادي است كه دیدگاه ها و باور مشابهي دارند.
۱۲ -سوره روم آیه ۳۲ که خداوند می فرماید من الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعا … کسانی که دین خود را پراکنده کردند و دسته دسته و گروه گروه شدند. بنابراین طبق این یادداشت مختصر، مشخص شد که واژه شیعه ۴ مرتبه در قرآن بکار رفته و هرگاه به معنای پیرو بکار رفته، بار مثبت داشته و هرگاه به معنای گروه بکار رفته، بار منفی داشته است. همچنین مشخص شد که مشتقات این واژه نیز که در ۷ مورد در قرآن بکار رفته عمدتاً به معنای دسته و گروه و پراکندگی بود که دارای بار منفی بود و عمدتاً
در موارد منفی به کاررفته است. این در حالی است که در یک معنای وسیع تر، هر جا واژه مؤمنین و اهل ایمان )یا ایها الذین امنوا( در قرآن بکار رفته است نیز طبق بیان تفسیری منظور علی )ع( و شیعیان اوست که درواقع طبق این آیات می توان ویژگی های یک شیعه و پیرو واقعی را استخراج کرد.
این بحث در دو سطح دیگر یعنی سنت و بیان فقهاء شیعه نیز قابل بررسی است که مجال دیگری غیرازاین یادداشت را می طلبد. والسلام علیکم